Ung thư đầu và cổ là gì? Các nghiên cứu khoa học liên quan
Ung thư đầu và cổ là nhóm bệnh lý ác tính phát sinh tại các cấu trúc giải phẫu vùng đầu cổ như khoang miệng, hầu họng, thanh quản, mũi xoang và tuyến nước bọt. Phần lớn thuộc loại ung thư biểu mô tế bào vảy, tiến triển tại chỗ nhanh và thường liên quan đến các yếu tố nguy cơ như thuốc lá, rượu và nhiễm virus HPV hoặc EBV.
Định nghĩa ung thư đầu và cổ
Ung thư đầu và cổ (Head and Neck Cancer – HNC) là nhóm ung thư ác tính xuất phát từ các mô mềm vùng đầu và cổ như khoang miệng, hầu họng, thanh quản, mũi xoang và tuyến nước bọt. Hầu hết bắt nguồn từ tế bào vảy (squamous cell carcinoma) lót niêm mạc các vị trí này, chiếm hơn 90% ca bệnh.
Theo dữ liệu toàn cầu GLOBOCAN 2020, HNC là loại ung thư phổ biến thứ 7 toàn cầu với khoảng 890.000 ca mới và 450.000 ca tử vong mỗi năm. Tại Mỹ, HNC chiếm khoảng 4% các ca ung thư được chẩn đoán hàng năm; con số này ở Anh tương đương khoảng 4% tổng số ca ung thư.
Phân loại theo vị trí giải phẫu
Ung thư đầu và cổ được phân loại theo vùng xuất phát như:
- Khoang miệng (miệng, lưỡi, lợi, sàn miệng, vòm miệng cứng)
- Hầu họng (nasopharynx, oropharynx, hypopharynx)
- Thanh quản
- Tuyến nước bọt
- Mũi và xoang cạnh mũi
Ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC) là dạng phổ biến nhất trong nhóm này, trong khi các dạng như ung thư tuyến nước bọt hoặc ung thư mô mềm ít gặp hơn.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Yếu tố nguy cơ chính của ung thư đầu và cổ bao gồm hút thuốc, uống rượu, và nhiễm HPV loại 16 đặc biệt ở ung thư hầu họng. Việc sử dụng cả rượu và thuốc lá đồng thời làm tăng nguy cơ gấp nhiều lần so với chỉ dùng một trong hai.
Ngoài ra, nhiễm EBV làm tăng nguy cơ ung thư vòm họng; tiếp xúc nghề nghiệp với bụi gỗ, amiăng hoặc formaldehyde cũng là yếu tố đáng lưu ý.
Triệu chứng lâm sàng
Triệu chứng thường gặp bao gồm đau họng kéo dài, khàn giọng, khó nuốt, loét miệng không lành, chảy máu miệng hoặc khối u vùng cổ. Những biểu hiện này dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý lành tính, dẫn đến chẩn đoán muộn ở nhiều trường hợp.
Việc nhận biết sớm các dấu hiệu này đặc biệt quan trọng trong việc cải thiện tiên lượng và hiệu quả điều trị. Chiến dịch nâng cao nhận thức như kiểm tra gương 2 phút hàng tháng được khuyến khích ở một số quốc gia để giúp phát hiện sớm.
Phương pháp điều trị
Điều trị ung thư đầu và cổ thường yêu cầu phối hợp đa mô thức bao gồm phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, liệu pháp nhắm trúng đích và miễn dịch. Khi bệnh ở giai đoạn khu trú, phẫu thuật loại bỏ khối u và mô lành bao quanh là phương pháp chủ yếu; sau đó có thể kết hợp xạ trị để loại bỏ tế bào còn sót lại.
Ở giai đoạn tiến xa khu vực (locoregionally advanced), hai hướng điều trị chính gồm phẫu thuật kèm xạ trị bổ trợ hoặc điều trị đồng thời hóa - xạ trị (chemoradiation), với phẫu thuật được dự trữ làm phương án cứu chữa nếu cần. Ngoài ra, liệu pháp miễn dịch như pembrolizumab (chống PD‑1) gần đây cho thấy cải thiện đáng kể thời gian không tái phát với gần gấp đôi thời gian so với điều trị tiêu chuẩn trong thử nghiệm lâm sàng lớn.
Tiên lượng và tỉ lệ sống còn
Tiên lượng ung thư đầu và cổ phụ thuộc vào giai đoạn chẩn đoán, vị trí khối u, và mức độ liên quan hạch hoặc di căn xa. Giai đoạn sớm có tỉ lệ sống sau 5 năm từ 70–90%.
Di căn hạch vùng làm giảm sự sống còn đáng kể; ung thư tiến xa có tỉ lệ sống sót thấp hơn. Tuy nhiên, chẩn đoán sớm và điều trị tích hợp giúp cải thiện khả năng điều trị thành công.
Phòng ngừa và phát hiện sớm
Phòng ngừa hiệu quả gồm ngừng sử dụng thuốc lá, hạn chế rượu, tiêm phòng HPV cho nhóm tuổi phù hợp và tránh tiếp xúc với ánh sáng UV hoặc chất độc nghề nghiệp như formaldehyde hay bụi gỗ.
Mặc dù hiện chưa có chương trình sàng lọc ung thư đầu và cổ đại trà, khám răng miệng thường xuyên giúp phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Người có tiền căn hoặc nguy cơ cao cần được theo dõi chặt chẽ.
Các kỹ thuật và hỗ trợ chức năng
Phục hồi chức năng sau điều trị là khâu quan trọng. Các kỹ thuật phẫu thuật tái tạo như phẫu thuật tự do "free-flap" hỗ trợ tái tạo mô bị cắt bỏ, giúp người bệnh khôi phục khả năng nói, nuốt hoặc thẩm mỹ.
Phục hồi chức năng (như vận ngôn ngữ, dinh dưỡng) và hỗ trợ tâm lý đóng vai trò then chốt giúp cải thiện chất lượng cuộc sống và kết quả lâu dài.
Liệu pháp hiện đại và tiến triển tương lai
Transoral robotic surgery (TORS) là kỹ thuật mới có thể loại bỏ khối u qua miệng mà không cần mổ ngoài da, giảm mất máu, thời gian nằm viện và biến chứng so với phẫu thuật mở truyền thống.
Vắc xin mRNA nhắm mục tiêu kháng nguyên HPV trong điều trị các ung thư đầu và cổ giai đoạn tiến triển đang được thử nghiệm lâm sàng ở Anh dưới chương trình AHEAD-MERIT, mở ra hướng điều trị cá thể hóa mới.
Tài liệu tham khảo
Các bài báo, nghiên cứu, công bố khoa học về chủ đề ung thư đầu và cổ:
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 10